Vijf kleuren. Meer heb ik niet nodig je te laten doorgronden wat AI met onze wereld doet…
Bij verandering is de technologie het ‘makkelijke’ deel. De tech is er gewoon. De echte uitdaging zit in de mensen, de verandering. Hoe we ons wereldbeeld ermee vorm geven.
In mijn werk gebruik ik al jaren een model van Frederic Laloux, uit zijn boek Reinventing Organizations uit 2014. Laloux beschrijft daarin verschillende manieren waarop mensen samenwerken en zich organiseren. En hij geeft elke manier een kleur.
Het mooie is: zodra ik het model laat zien, herkent mijn publiek zichzelf vrijwel meteen. Hun eigen organisatie. Hun baas. En vaak ook de gespleten persoonlijkheid van hun bedrijf, want er wonen vaak meerdere kleuren onder één dak.
Op de website staat dat de mens centraal staat, terwijl intern iedere beslissing wordt afgemeten aan de kwartaalcijfers. Op papier mensgericht, maar in de bestuurskamer keihard resultaat gedreven.
Datzelfde model blijkt zelfs nu sterke gids in de tumultueuze golven van exponentiële verandering die door ons leven razen.
Vijf kleuren, vijf wereldbeelden
Laloux beschrijft vijf paradigma’s die in de loop van onze geschiedenis zijn ontstaan. Een paradigma is simpelweg een bril: de manier waarop je naar de wereld kijkt, en wat je daardoor normaal vindt.
Het begint bij rood. De wereld van macht, dominantie en het recht van de sterkste. Denk aan de maffia, straatbendes of een dictatoriaal regime. Wie de macht heeft, bepaalt de regels.
Daarna komt amber. De wereld van hiërarchie, structuur en gehoorzaamheid. Denk aan het leger, de kerk of overheidsorganisaties. Regels en procedures zorgen voor orde en voorspelbaarheid. Iedereen kent zijn plek.
Vervolgens ontstaat oranje. De wereld van prestaties, innovatie, concurrentie en economische groei. De meeste moderne bedrijven herkennen zich hierin. Doelstellingen, KPI’s, financiële resultaten. Succes is meetbaar. Het is de wereld van het kapitalisme en van het individu dat zich wil onderscheiden.
Bij groen verschuift de aandacht naar mensen, waarden en het grotere geheel. Een organisatie bestaat niet alleen om winst te maken. Ze draagt ook verantwoordelijkheid voor medewerkers, klanten, de samenleving en de wereld waarin ze opereert. Hier voelt een bedrijf meer als een familie.
En dan is er turkoois. Ik zei altijd teal. Tot ik er net achter kwam hoe je turkoois eigenlijk schrijft 😀. Een fundamenteel andere manier van organiseren, waarin zelfsturing, heelheid en hogere evolutionaire doelen centraal staan. Organisaties zijn hier geen machines meer die je bestuurt. Het zijn levende systemen die zich voortdurend ontwikkelen.
Wat mij het meest fascineert is de evolutionaire gedachte hierachter.
Onze manier van samenwerken is door de geschiedenis heen meegegroeid. Van macht naar structuur. Van structuur naar prestatie. En vervolgens naar meer aandacht voor mensen en gedeelde verantwoordelijkheid.
Dat betekent overigens niet dat de eerdere kleuren verdwijnen. Of dat een volgende kleur in alle opzichten beter is. Zonder de stabiliteit van amber zouden veel instituties niet functioneren. Zonder de innovatiekracht van oranje hadden we een groot deel van onze welvaart niet gehad. Zelfs rood heeft zijn moment: als het huis in brand staat, wil je een brandweercommandant die beveelt, geen overlegronde.
De kleuren bestaan naast en door elkaar. In landen, in bedrijven en ook in onszelf.
Maar nu: flash forward naar vandaag. Laloux had in 2014 nog geen voorstelling van de snelheid en de intelligentie van de AI anno 2026.
Hetzelfde model, door een AI lens
In de rode wereld is AI een instrument om macht te verkrijgen. Kijk naar de geopolitieke AI wedloop. Landen en technologiebedrijven vechten om chips, rekenkracht, energie, data en de beste onderzoekers. Washington en Beijing hebben dit spel heel goed door.
Het draait hier niet om wat AI voor de mensheid kan betekenen. Het draait om wie de macht krijgt over die mogelijkheden.
Dit is AI imperialisme.
In de amber wereld wordt AI een instrument voor controle. We zetten systemen in om processen te bewaken, medewerkers te monitoren, risico’s te beperken en regels af te dwingen. AI moet betrouwbaar zijn, voorspelbaar en vooral geen fouten maken.
Dat heeft uiteraard waarde. Zeker waar veiligheid essentieel is. Maar het kan ook leiden tot organisaties waarin steeds minder ruimte overblijft voor menselijke autonomie.
In Nederland weten we hoe dat kan aflopen. Bij de toeslagenaffaire gebruikte de Belastingdienst een algoritme dat ouders selecteerde op risico en een tweede nationaliteit telde daarin mee. Tienduizenden ouders werden ten onrechte als fraudeur behandeld met verwoestende gevolgen voor hun gezinnen.
Een wereld waarin we elkaar eigenlijk niet vertrouwen. Waarin we ervan uitgaan dat de mens NIET deugt 🙁.
In de oranje wereld wordt AI vooral een productiviteitsmachine. Hier bevindt het grootste deel van het bedrijfsleven zich vandaag.
Hoe doen we hetzelfde werk met minder mensen? Hoe automatiseren we onze processen? Hoe verlagen we de kosten? Hoe verhogen we de omzet?
Niets mis mee. Sterker nog, dit soort toepassingen kan enorme economische waarde creëren. Het is zelfs een mechanisme richting overvloed. Maar… als we in een poging om de bestaande wereld efficiënter te maken de macht overdragen aan een enkeling, en het individualisme de boventoon laten voeren, lopen we een groot risico op catastrofes.
Zie je wat hier gebeurt? Rood, amber en oranje krijgen alle drie tegelijk een turbo. Juist de kleuren die het dichtst bij onze oudste instincten liggen, worden door AI het hardst opgeladen. Dat zet de kwetsbare kern van onze evolutie, en de dunne laag beschaving daaroverheen, onder enorme druk.
Een ongekende onderstroom.
Wat als we AI gebruiken om de mensheid groter te maken?
In de groene wereld verandert de vraag. Van hoeveel productiever we kunnen worden naar hoeveel meer mogelijkheden we mensen kunnen geven.
Stel je een kind voor dat dankzij AI toegang krijgt tot een persoonlijke tutor. Eentje die eindeloos geduldig is en precies begrijpt waar het vastloopt.
Of een verpleegkundige die dankzij AI specialistische kennis binnen handbereik heeft en minder tijd kwijt is aan administratie met meer aandacht voor de mens als patiënt.
Of een kleine ondernemer die ineens beschikt over kennis en vaardigheden waarvoor vroeger een compleet team nodig was.
Eeuwenlang leefden we in een wereld waarin kennis, expertise en toegang tot mogelijkheden schaars waren. Voor veel mensen werden hun kansen grotendeels bepaald door hun afkomst, opleiding, netwerk of portemonnee. AI heeft de potentie om die ongelijkheid kleiner te maken!
En dan komen we bij turkoois.
Hier zit voor mij de essentie van de kanteling in de maatschappij.
Waarom zouden we AI alleen gebruiken om bestaande organisaties te verbeteren? Waarom stellen we niet de vraag of we die organisaties überhaupt nog op dezelfde manier nodig hebben?
Neem ons onderwijs.
In de oranje wereld gebruiken we AI om lessen efficiënter voor te bereiden, toetsen na te kijken en de administratieve last te verlagen.
In de groene wereld krijgt iedere leerling persoonlijke begeleiding en houden we beter rekening met individuele verschillen.
Vanuit turkoois stel je een heel andere vraag. Waarom organiseren we onderwijs eigenlijk nog grotendeels rond vaste klassen, leeftijden, lesroosters en gestandaardiseerde lesprogramma’s?
Wat als we een onderwijssysteem zouden ontwerpen waarin iedere leerling een eigen leerroute volgt? Ondersteund door AI, door menselijke mentoren en door samenwerking met anderen?
Misschien ontstaat er dan iets wat nauwelijks nog lijkt op de school die we vandaag kennen.
Hetzelfde geldt voor de zorg, voor bedrijven en voor de overheid. Je kunt alles omdenken vanuit turkoois.
Veel van onze huidige systemen hebben we ontworpen in een wereld waarin informatie, kennis, expertise en menselijke capaciteit beperkt beschikbaar waren. In Golven van Overvloed noem ik dat de kanteling van schaarste naar overvloed. Want wat gebeurt er als een groot deel van die beperkingen verdwijnt?
Dan gaat het niet langer alleen om het verbeteren van onze bestaande systemen. Dan krijgen we de kans om ze opnieuw uit te vinden.
Want als we dat niet doen, dan geldt gewoon weer het recht van de sterkste en zijn we terug in de rode wereld.
Maar hoe dan?
Technologische vooruitgang leidt niet vanzelf tot maatschappelijke en culturele vooruitgang.
We bouwen democratische instituties en sociale voorzieningen, en we leren steeds beter rekening te houden met de belangen van anderen. Maar zodra angst, onzekerheid en machtsstrijd de overhand krijgen, vallen we verrassend snel terug in oude patronen.
Macht in plaats van samenwerking. Controle in plaats van vertrouwen. Eigenbelang in plaats van gedeelde verantwoordelijkheid.
Beschaving is bijzonder kwetsbaar. Rome is niet in één dag gebouwd, maar afbranden ging een stuk sneller. Wanneer macht zich sterk genoeg concentreert, zijn onze mooie zandkastelen in een mum van tijd weggespoeld.
Super intelligentie is ook super snel
Hoe dan? Het begint met het besef dat we in een auto rijden die blijft accelereren. Pas als je dat snapt, weet je hoe je moet sturen.
AI wordt niet alleen steeds capabeler. Het werkt op een totaal andere snelheid dan wij. En dat heeft een consequentie die te weinig aandacht krijgt: elke kleur wordt versneld.
Rood versnelt. De Stasi had in de DDR ruim negentigduizend medewerkers en bijna tweehonderdduizend informanten nodig om zestien miljoen mensen in de gaten te houden. Een autoritair regime met AI doet dat vandaag met camera’s, gezichtsherkenning en een datacenter. Voor honderden miljoenen mensen tegelijk. in Real time.
Amber versnelt. Half oktober ging bij Albert Heijn het licht uit. Na verdachte activiteit in de systemen haalde Ahold Delhaize uit voorzorg websites en apps offline. Bonuskaarten werkten niet, bezorging lag stil, in sommige winkels bleven schappen leeg. Dagenlang. Experts schatten de schade op miljoenen euro’s. Hoe strakker we alles centraal regelen, hoe harder één klap aankomt. En met AI worden zulke aanvallen sneller, goedkoper en talrijker.
Oranje versnelt. Anthropic mikt op een beursgang in november, met een waardering tussen de anderhalf en twee biljoen dollar. Dat zou de grootste beursgang ooit zijn. De zeven grootste techbedrijven zijn samen al goed voor ongeveer een derde van de Amerikaanse S&P 500. Een handvol bedrijven bepaalt in steeds grotere mate hoe acht miljard mensen leren, werken en communiceren. En dat allemaal in nog geen vier jaar sinds ChatGPT verscheen. Snelheid!
Naar mijn mening werken er op dit moment te veel krachten vanuit rood, amber en oranje. Die ambities veroorzaken ruis richting groen en turkoois. Het zijn onze oerinstincten, onze meest primitieve drijfveren, die ons weghouden van wijsheid.
Want stel je voor… Als we de meest geavanceerde technologie uit de geschiedenis creëren om er vervolgens onze oudste machtsstrijd op ongekende schaal mee voort te zetten. Dat zou een buitengewoon tragische uitkomst zijn.
Intelligentie is nog geen wijsheid
Misschien moeten we daarom een belangrijker onderscheid gaan maken.
Intelligentie is het vermogen om te leren, verbanden te leggen, problemen op te lossen en doelen te bereiken.
Wijsheid is het vermogen om te beoordelen welke doelen überhaupt de moeite waard zijn. Om gevolgen te overzien, belangen af te wegen, en te begrijpen wanneer we iets beter níet kunnen doen.
Een intelligent mens kan bedenken hoe je miljoenen mensen beïnvloedt. Een wijs mens vraagt zich eerst af of dat wel wenselijk is.
In mijn boek schrijf ik dat kennis overal en altijd beschikbaar wordt en dat wijsheid overblijft als het echte verschil. Dat geldt nu harder dan ooit.
Want superintelligentie groeit exponentieel. Menselijke wijsheid niet!
Welke wereld wil jij versnellen?
Misschien denk je inmiddels: mooi verhaal, maar wat kan ik hier zelf aan veranderen?
Ik bepaal de geopolitieke machtsverhoudingen niet. Ik bouw geen AI modellen. Ik heb geen invloed op de strategie van de grote technologiebedrijven.
Dat klopt.
Maar je hebt wel invloed op hoe AI wordt ingezet in je eigen omgeving en hoe je meedoet aan het publieke debat.
Als burger kun je kiezen voor vertrouwen, voor verbinding, voor kalmte en rust, in plaats van voor macht en strijd. Je kunt meewerken aan de veranderingen die nodig zijn, in plaats van je vast te klampen aan oude systemen die de snelheid van AI niet aankunnen. Want AI gaat niet meer weg.
Als individu kun je jezelf bij iedere nieuwe toepassing afvragen: verbeter ik alleen mijn eigen positie, of draag ik ook iets bij aan de mogelijkheden van anderen?
Als ondernemer kun je AI gebruiken om je medewerkers superkrachten te geven. Als leidinggevende kun je AI inzetten om mensen zelfstandiger te maken, in plaats van ze steeds strakker te controleren.
Voor mij is dit geen theorie. Het is de reden dat Innovation Network bestaat. Onze missie is om de wereld richting turkoois te helpen (of teal, zoals ik het in mijn hoofd nog steeds hoor). Met elke keynote, elk diner, elke meet-up en elke masterclass. We zijn er nog lang niet. Maar we weten wel welke kant we op willen surfen.
Ik hoop dat het model van Laloux, op AI steroïden, je helpt om je eigen wereldbeeld scherper te zien. Het wereldbeeld van waaruit je handelt.
Want wat heb je aan een wereld die steeds slimmer wordt, als we vergeten hoe we samen verder komen?
AI versnelt elke kleur. Welke wint, bepalen wij. Tijd om kleur te bekennen.
CU next time
Pat